Nepregledna bačka ravnica, plodna i rodna, pitoma i pomalo troma, u Baču nežno grli i čuva jednu tvrđavu. A tvrđava, ponosna i gorostasna čuva ravnicu i njenu istoriju.
Tvrđava u Baču je najznačajnije i najbolje očuvano srednjevekovno utvrđenje na području Vojvodine. Lokalitet, na kome je izgrađena, vekovima je korišćen za odbranu terena. Tvrđava je svoju sudbinu vezala za reku Dunav.
Prirodna granica među narodima i civilizacijama
Nastanak dela današnje tvrđave, vezuje se za period od 1338. do 1342. godine, kada je kralj Karlo Robert Anžujski ojačavao granice kraljevstva. Ovo je vreme uspona cara Dušana i međusobnih srpsko-ugarskih ratnih sukoba. Kralj Karlo to je u jednom pismu naveo kao opasnost i razlog za preduzimanje radova na tvrđavi u Baču.
ČITAJTE I: Manastir Beočin jedan je od najposećenijih manastira na Fruškoj gori
Dograđivanje i ojačavanje tvrđave trajalo je nepuna dva veka. Radove na utvrđivanju i prilagođavanju novim vojno-inženjerijskim zahtevima, vodili su nadbiskupi, koji su često bili i župani.
Da je živeo u 15. veku i Narcis bi se obreo u Baču
Ostao je zabeležen trud Petra II Varadija, humaniste, naučnika, ljubitelja umetnosti. On je od 1495. do 1501. zaokružio graditeljski opus i produbio odbrambene vodene rovove oko tvrđave.
-Možemo da uživamo u najčistijoj dunavskoj vodi, a da je Narcissus živ, mogao bi da se ogleda u vodi i da uživa, napisao je u jednom od pisama posletih iz Bača.
Pre pada u turske ruke, za vreme fra Pavla Tomorija 1523-1526. godine urađena je poslednja obnova. Odbrambeni sistem bio je zaokružen.
Reke Mostonge više nema ali tvrđava i dalje odoleva zubu vremena
Na prirodno uzdignutom terenu, nastalom meandriranjem reke Mostonge, nalazilo se palisadama ograđeno podgrađe sa pravcem pružanja istok-zapad. U njega se ulazilo preko mosta i kroz ulaznu kulu sa kapijom. U severozapadnom delu meandra, na ostrvu, bio je smešten utvrđeni zamak do koga se stizalo prolaskom kroz izdvojeni barbakan, sa svih strana okružen vodom.
Plato na kome je podignuto utvrđenje relativno je malih dimenzija i prostire se na površini od 8.700 m2. Osnova tvrđave, površine 5.600 m2, u obliku je trapezoida, prilagođenog obliku terena.
Na uglovima se nalazilo pet isturenih odbrambenih kula, međusobno povezanih bedemom širine 2 m i visine 12 m, sa streljačkim stazama. Kule su različitih oblika i dimenzija. Istočni deo tvrđave bio je najbolje branjen, pošto se tu nalazi branič-donžon kula i rezidencijalna palata, ekonomski objekti uz zapadni bedem i niz žitnih jama. Svi objekti bili su izgrađeni od opeke uz primenu kamena za dekorativne elemente.
Tvrđava je spolja izgledala dobro utvrđena, moćna, lepo oblikovana i dominirala je plodnom, bačkom ravnicom. Posebnu pažnju privlačila je kružna kula sa balkonima na kamenim konzolama.
Donžon kula remek delo rane italijanske renesanse
U unutrašnjosti se isticala kula sa gotičkom kapelom na spratu, donžon kula – najdominantniji objekat tvrđave, pravilne kvadratne osnove, orijentisan dijagonalama prema stranama sveta, sa izdvojenim spiralnim stepeništem na severozapadnoj i isturenim nužnicima na severoistočnoj fasadi.
ČITAJTE I: Život Šokaca smešten u etno kuću „Mali Bodrog“
Palate su krasili elementi od terakote, izvedeni u duhu rane italijanske renesanse.
Bač je prvi put pao u turske ruke 1526. godine, nakon bitke na Mohaču, kada je vojsku predvodio sultan Sulejman Veličanstveni.
Zabeležena je uloga „cara“ Jovana Nenada, koji je 1527. godine povratio Bač. Nakon njegove pogibije, srpski despot Stefan Berisavljević trudio se da ojača sistem odbrane na ovom delu Dunava.
Dvorac lep kao Havernek
Turci su konačno zaposeli bačku trvrđavu 1529. godine, a vlast su uspostavili tek nakon 14 godina. U dužem periodu turske dominacije tvrđava je bila u dubokoj pozadini, sa malobrojnom posadom.
-To je divna tvrđava na jednom jezeru koje dobiva vodu iz Dunava, ima četvorougaoni oblik, a sva je sazidana od cigle… U ovom gradu nalazi se još jedna velika kula; to je prava kosmorama, koja je okrenuta prema jezeru. Na njoj se nalazi divno odmaralište poput carskog. To je dvorac lep kao Havernek; u njemu se sastaju svi prosvećeni i iskreni prijatelji iz grada da se odmore i razonode, zapisao je Evlija Čelebi, ostavivši tako drgaocene podatke.
Sudeći po dokumentima i starim gravirama grad nije značajno stradao tokom oslobađanja od Turaka 1686. godine.
Život u tvrđavi u Baču prestaje 1704. godine
Tokom Rakocijevog ustanka Bač je pretrpeo velike gubitke, a tvrđava je više puta rušena i paljena. Nakon miniranja 1704. godine, trvđava je napuštena. Onemogućena da ikoga više brani i odbrani počela je da živi novi život – slavne razvaline. Privlačila je pažnju tragača za blagom i onih koji su gotovo dva i po veka raznosili opeku i kamen.
Godine 1948. tvrđava u Baču dobila je status spomenika kulture, čime je zaustavljeno dalje propadanje i raznošenje materijala, a otvoren put ka organizovanoj brizi za njeno očuvanje.
Piše: Jasna Bajšanski (kao izvor korišćen je tekst dr Slavice Vujović, arhitekte-konzervatora
FOTO GALERIJA
